Tapping #46 - Motywy w improwizacji

Już samo zdawanie sobie sprawy z tego, że muzyka składa się z motywów (jeśli ktoś tego jeszcze nie wie) może sprawić, że zrobimy ogromny krok naprzód w naszych improwizacjach i kompozycjach. Dlatego powtórzę: muzyka składa się z motywów. Motyw to krótki, logiczny odcinek melodii. Motyw ma początek, koniec, punkt kulminacyjny, ściśle określony rytm i zmienność kierunku melodii. Brzmi to skomplikowanie, ale w rzeczywistości jest proste i intuicyjne. Najkrótszy motyw to dwie nuty lub nuta i pauza (określonej długości). Z punktu widzenia formalnego motyw jest najkrótszym charakterystycznym odcinkiem melodii (a więc też improwizacji), który da się wyróżnić w danym utworze. Zdecydowanie przeważają motywy krótkie, składające się z 3-8 dźwięków, zwłaszcza jeśli słuchamy współczesnej muzyki rozrywkowej. Przy czym motyw będzie tak samo ważny dla kompozytora melodii, dla improwizatora, jak i dla aranżera, dyrygenta orkiestry, perkusisty - jednym słowem, dla każdego, kto dorzuca swoje pięć groszy do wykonania jakiegoś utworu.

Z drugiej strony patrząc, motyw jest znakiem obecności umysłu w ramach danego utworu muzycznego. Załóżmy, że mamy program komputerowy generujący w przypadkowym rytmie dźwięki danej skali do podkładu muzycznego. Będzie to improwizacja, ale po chwili zauważymy, że mimo ogromnej ilości różnorakich rytmów brzmi ona potwornie jednostajnie, jakby ktoś grał w kółko to samo. Podobne wrażenie odniesiemy, słuchając ptaków, które nie stosują raczej rytmu. Wydają przypadkowe dźwięki, cały czas coś się dzieje, a mimo to mamy wrażenie, że ptaki śpiewają w kółko to samo i przestajemy skupiać się na ich śpiewie, tracimy zainteresowanie. Dzieje się tak, bo w obu przypadkach zabrakło (ustalonego) rytmu i motywów.

Początkujący muzycy boją się w kółko "powtarzać", więc często zmieniają grane licki - w jednym takcie ten lick, w drugim zupełnie inny. W ten sposób idziemy bardziej w stronę śpiewu ptaków niż w stronę muzyki. Powtarzalność motywów to podstawa. Jeśli zagrasz ciekawy motyw (ciekawy lick), to może trzeba go powtórzyć? Niekoniecznie w tym samym miejscu, może tercję wyżej lub niżej, może inaczej zakończyć. Najbardziej skomplikowany i piękny jednocześnie utwór, który przychodzi mi na myśl w tym momencie, to "Etiuda Rewolucyjna" Chopina. Jest to jeden z tych utworów, przy których rura mięknie nawet najbardziej zaawansowanym technicznie gitarzystom. No cóż, fortepian to dwieście lat historii więcej niż gitara elektryczna...

Lewa ręka gra figuracyjnie - to oznacza, że powtarza w kółko motyw, ale w różnych miejscach. Zauważcie, że w kolejnych taktach nie zmienia się rytm ani kierunek melodii lewej ręki, do połowy taktu idzie w górę, potem w dół. Czasem motyw jakby wydłuża się dwa razy, czasem skraca (to jedyne zmiany w rytmie). Podobnie prawa ręka (to już nie jest figuracja) gra motywy. Po wstępie (składającym się z krótszych motywów) motyw prawej ręki składa się z czterech nut i jest powtarzany w kółko kilka razy. Mimo że cały utwór jest bardzo trudny i robi piorunujące wrażenie techniczne, to praca motywiczna jest tu zrozumiała dla słuchacza - prosta, przejrzysta, logiczna i ... dzięki temu piękna.

Wiecie już mniej więcej, czym jest motyw? Tak można słuchać każdej muzyki (metal, jazz, klasyka) i w czasie słuchania wyławiać kolejne motywy - zawsze jakieś są... Co więcej, robimy to intuicyjnie, ja tu tylko nazywam rzeczy po imieniu. Każdy z nas - czy tego chce, czy nie - słyszy motywicznie.

Zatem każdy utwór muzyczny może być źródłem motywów do improwizacji. To bogata skarbnica i warto do niej sięgać. W tym miesiącu zajmiemy się podkładem opartym na progresji 251 w tonacji d-moll, zatem są to akordy: Dm7, Em7b5, A7. Tę progresję poznaliśmy już rok temu. Jest ona zastosowana m.in. w piosence J. Steczkowskiej "Dziewczyna Szamana". Do tej progresji nie będziemy grali jednak tej piosenki, tylko spróbujemy coś zaimprowizować. Motywem przewodnim improwizacji będzie fragment melodii znanego standardu jazzowego "Summertime". Jednak z tej melodii pożyczymy tylko trzy pierwsze dźwięki wraz z rytmem i kierunkiem melodii, a następnie motyw ten postaram się przetwarzać w kolejnych jego ekspozycjach.

Jak przetwarzać motyw? Po pierwsze, w danej skali (tu d-eolska: D, E, F, G, A, Bb, C) można zagrać ten sam motyw, ale niżej lub wyżej, zachowując przy tym interwały. I tak, dla przykładu, nasz motyw A-F-A to trzy dźwięki oddalone o tercję, więc czemu nie spróbować F-D-F lub Bb-G-Bb w innym miejscu? Z motywem można robić wiele różnych rzeczy - można go rozciągnąć w czasie lub zacieśnić, można zagrać go od tyłu, można zmienić interwały i pozostawić rytm, można odwrócić kierunki melodii (gdzie było w górę o tercję, teraz będzie w dół itd.).

Zadanie na teraz, to usłyszeć i zagrać motyw "Summertime" w różnych miejscach skali d-eolskiej do tego podkładu 251 (sami poszukajcie najlepiej brzmiących) oraz słuchać ulubionej muzyki przy świadomym śledzeniu zmieniających się motywów zarówno w partii melodii (wokal), jak i w partiach poszczególnych instrumentów. Bez gitary można się wiele nauczyć. Powodzenia!